PARANIN KISA TARİHİ

Bu haftaki yazımda paranın ortaya  çıkışı  ve tarihi gelişimi konusunda kısaca bilgi vermek istiyorum.

Bunu  yapmaktaki amacım, hepimizin hayatında belli bir yeri olan bu değişim aracını daha  yakından tanıtmak, tarihi gelişimi ve değerlenmesi hakkında bazı bilgiler  vermek. Merkez bankaları ve faiz politikalarının çok konuşulduğu bu günlerde  bazı temel bilgileri tarihi arka planla birlikte gözden geçirmenin zihin açıcı  olacağı düşüncesindeyim. Madeni paranın ortaya çıkışı çok  eskilere dayanır.

Neolitik çağla birlikte tarımın gelişmesi bazı insan  topluluklarında ihtiyaç fazlası ürün elde edilmesine imkan sağlamış ve bu  toplumlar bu artı üretimi başka ürünlerle değiş tokuş ederek diğer ihtiyaçlarını  gidermeye başlamışlardır. Zamanla bu değiş tokuşun artması ticareti  geliştirmiş, böylece pratik bir değiş tokuş aracının gereksinimi ortaya  çıkmıştır. İlk madeni para bu amaca hizmet için değerli madenler işleten  Anadolu’nun kadim medeniyetlerinden biri olan Lidyalılar tarafından MÖ 7  yüzyılda bastırılmıştır. Helenistik çağla Akdeniz ticaretinin gelişmesi ile  birlikte Yunan şehir devletleri ve Roma İmparatorluğunda sikke adı verilen altın,  gümüş alaşımı madeni paralar bastırılmış ve kullanılmıştır. Adına sikke  bastırmak zamanla hükümranlığın ve bağımsızlığın sembollerinden biri hale  gelmiştir. Kurulan devletler varlıklarını adlarına altın sikke bastırarak ilan  etmişleridir. Osmanlı beyliği de kuruluşundan hemen sonra, Osman ve Orhan beylerden  başlayarak adına para bastırarak bağımsız bir güç olduğunu duyurmuştur. Burada önemli  olan şudur; elinizdeki altın veya gümüş alaşımından oluşan paranın değeri  sikkenin madeni değeridir. Kısaca elinizdeki sikkenin değerini garantileyen bir  kurum veya kuruluş yoktur. Nitekim 16. yüzyılda Güney Amerika’dan gelen İspanyol  altınları sebebiyle altının ve gümüşün değeri birden düşmesi ile birlikte  Osmanlı devletinde büyük bir enflasyon olmuştur.

Muhteşem yüzyıl dizisinde  izlediğimiz Kanuni Sultan Süleyman zamanında Anadolu’daki isyanların ve  bunların doğal sonucu olan iktidar mücadelesinin altında bu olgunun önemli bir  payı vardır. Kağıt paranın öyküsü ise  bankacılığın gelişimi ile paralellik taşır. Ticaretin gelişmesi ile birlikte  takas edilen madeni para miktarı olağanüstü artmış, bazen tonlarca tutan bu  değerli madenlerin bir yerden bir yere taşınması büyük bir sorun olup,  korsanlık ve hırsızlık alıp yürümüştür. Bu sorunun çaresi bankaların piyasaya kağıt  para sürmesi ile bulunmuştur. Bankalar kendilerine getirilen altın veya değerli  taşa karşılık banka notu (banknot) basmışlar ve piyasaya sürmüşlerdir. Basılan bu  kağıt parçaları ticaretteki takas sorununu çözmüş, ancak kalpazanlık denen yeni  bir mesleğin doğuşuna yol açmıştır. Basım teknikleri ve filigran kullanımımdaki  gelişmeler bu konuda güvenliği bir ölçüde sağlamışsa da kalpazanlar uzun yıllar  para basımında bankalarla yarışmışlardır. 18 yüzyılın başında başta  İngiltere ve ABD olmak üzere kağıt para basan bankalar ortaya çıkmaya başlamışlardır.  

Başta devletlerden, hükümetlerden bağımsız olarak ortaya çıkan para basan bankaların  belli bir dönem sonunda konsolide edilmesi gereği ortaya çıkmıştır. Bu yüzden  devletler ülke sınırları için sadece bir bankaya para basma hakkı vermişler ve  bu bankalar da merkez bankaları olarak adlandırılmaya başlanmıştır. Merkez  bankalarına sahip ülkeler hazinelerindeki altın ve değerli madenler karşılığı  banknot üretmişler ve senyoraj (para basma) hakkı denen bu yolla o zamana göre  önemli bir kaynak üreterek daha da güçlü hal gelmişler; diğer devletleri, bütün  bunlardan habersiz yaşayan dünyanın geri kalan bölümlerini kontrol etmeyen  başlamışlardır. Diğer bir değişle sömürgeleşme çağı (kolonizasyon) başlamıştır.  Bu çağın en önemli mali enstrümanları, Ingiliz Pound’u (sterlin), Hollanda  Gulden’idir.

Güçlü Amerikan doları daha henüz sahnede yoktur. Osmanlının kağıt para macerası da  bir o kadar ilgi çekicidir. Tanzimat fermanı öncesi Osmanlı devletinde modern  anlamda bir mali yönetim yapısı söz konusu değildir. Devletin harcamalarını  kontrol etmek üzere bütçe yapmaya kalkan sadrazam Tarhuncu Ahmet Paşa’nın 1652  yılında apar topar idam edildiğini okul kitaplarında okumuşuzdur. Üç kıtaya  hükmeden devletin devasa gelirleri vardır, ancak bu gelirden nemalanan askeri  ve bürokratik tabakanın gücü,  basit de olsa  bir mali kontrol sisteminin kurulmasını güçleştirmektedir Giderlerin gelirlere  göre ayarlanacağı, yeni kaynaklar üretilerek toplumsal ihtiyaç planlamasının yapılacağı  günler için daha birkaç asır beklemek gerekecektir. Tanzimatla birlikte her alanda yenileşme  atılımlarına giren devlet bu reformları yapabilmek amacıyla kaynak arayışına  girmiş ve kağıt para basımı bu sırada gündeme gelmiştir.

İlk olarak Sultan  Abdülmecid 1840 yılında “para yerine geçen kağıt” (Kaime-ı Nakdiye-ı Mutebere)  adı altında banknot basmış ancak bunlar elle hazırlandığı için kolayca taklit  edilmiş, bu yüzden de daha sonra matbaada basılanlarla değiştirilmek zorunda  kalınmıştır. 1863 yılından sonra ise devlet Bank-ı Osman-ı Şahane adıyla  kurulan bir Fransız İngiliz ortaklığında kurulan bir banka olan Osmanlı  Bankasına para basma yetkisi vermiş ve yabancı ortaklı bu banka Osmanlı  devletinin para işlerini düzenleyen tek kuruluş yani merkez bankası haline  gelmiştir. Birinci Dünya savaşının başında Osmanlı bankası devletin banknot  ihraç isteğini geri çevirmiş, Osmanlı devleti ancak 1915 yılında Alman altın ve  devlet tahvillerini karşılık göstererek banknot bastırabilmiştir.

Bütün bu olup  bitenler Cumhuriyetin kuruluşundan sonra ülkede para işlerini düzenleyen bir  kuruma olan ihtiyacı göstermiştir. 1925’ten başlayarak bu işi maliye bakanlığı  ve bankalardan oluşan bir komisyon düzenlediyse de sonunda 1930 yılında TC  Merkez Bankası kurularak bu görevi devralmıştır. Gerek 1929 ekonomik bunalımı  gerek ikinci dünya savaşı sonucu oluşan yeni dünya düzeni altın para sistemini  sarsmış ve merkez bankalarının para piyasalarındaki işlevini eskiye göre çok  değiştirmiştir.

Artık merkez bankaları eskiden olduğu gibi sadece rezervlerinde  olan değerli madenlere karşılık olarak para basan kuruluşlar olmaktan çıkıp,  piyasayı günbegün takip eden ve piyasanın ihtiyacına göre bazen piyasaya para  süren bazen de finansal işlemlerle piyasadan para çeken kurumlar haline  gelmiştir.

Daha önce değerleri de birbirlerine göre değişmeyen ülkelerin para  birimleri bu yeni sistemde sürekli dalgalanan bir yapıya girmiştir. Devletlerin  de bireyler gibi sonlu gelirleri ancak sonsuz ihtiyaçları vardır. Bu yüzden  gelirlerinden fazla harcama yapmakta, bütçe açıkları vermektedir. Bu açıklar ya  borçlanma ya da para basarak sağlanmaktadır.

Paranın değerinin düşmesine yol  açan bu mekanizmanın adı enflasyondur. Bir de ekonomik faaliyetlerin azalması  sonucu talep azalması nedeniyle fiyatlarının düşme riski vardır, buna da  deflasyon denir ki, sonuçları 1929 bunalımında olduğu gibi çok daha olumsuz  olabilir. Merkez bankaların görevi bu  ikilem içinde ülkedeki paranın değerini korumak ve fiyat istikrarını sağlamaktır.  Bunun için kullanacağı araçlar da sabit kur sistemi dışında emisyon miktarı ve  faiz oranlarıdır.

Günümüzde hızla değişen küresel koşullar ve piyasa şartları  doğru mali politikaların ülkelerin gelişmesi ve istikrarı için önemini daha da  artırmaktadır.  

Ülkelerin para  politikalarını yöneten merkez bankaları çok geniş bir veri tabanı üzerinde  çalışmak ve başta öncü göstergeler olmak üzere ekonomik verileri  değerlendirerek kararlarının almak durumundadırlar. Bütün bu gelişmelerin  ışığında ülkelerdeki siyasi ve mali istikrar için merkez bankalarının izlediği  politikaların önemi ve günlük siyasi çalkantıların dışında bırakılma gereği  daha da artmaktadır.